Μουσουλμανικά τεμένη

Τα μουσουλμανικά τεμένη της πόλης

ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΑ ΤΕΜΕΝΗ που σώζονται στην πόλη σήμερα, εκτός από το Εσκί τζαμί (Άγιος Νικόλαος) και το Κουρσουνλού τζαμί (Αγία Τριάδα), είναι και το λεγόμενο Αράπ τζαμί (πλατεία Δικαστηρίων) και το Σαντριβάν τζαμί, το κτίριο στο οποίο αργότερα στεγάστηκε η εφημερίδα «Θάρρος» (συμβολή των οδών Αγαμέμνονος και Άρμεν).

Αξιόλογες για τη νεότερη ιστορία της πόλης είναι οι τοιχογραφίες που σώζονται στο προστώο του τελευταίου –δυστυχώς πλέον σε κακή κατάσταση–, στις οποίες έχουμε ίσως την πρώτη απεικόνιση της Δράμας (υπό μορφή παραδεισιακής πόλης) από το τέλος της Τουρκοκρατίας. Ο διάκοσμος συμπληρώνεται από φυτικά μοτίβα. Πάνω από το υπέρθυρο της εισόδου υπάρχει μαρμάρινη επιγραφή γραμμένη στην οθωμανική τουρκική. Το τέμενος είναι λιθόκτιστο και έχει ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο σχήμα. Στη νοτιοδυτική πλευρά βρίσκεται η βάση του μιναρέ, που σήμερα πια δεν υπάρχει.

Στο Διοικητικό κέντρο της παλιάς μουσουλμανικής συνοικίας της Δράμας – στη συμβολή των οδών Μ. Αλεξάνδρου, Κ. Παλαιολόγου και Λ. Λαμπριανίδου – συναντούμε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της πόλης, το Αράπ Τζαμί. Οι ελληνικές πηγές ταυτίζουν το συγκεκριμένο Τζαμί με το Ακ Μεχμέτ Αγά Τζαμισί, ένα από τα δώδεκα τζαμιά που υπήρχαν στην πόλη το 1667. Όμως η ταύτιση του κτηρίου με το Ακ Μεχμέτ Αγά Τζαμισί είναι εσφαλμένη, καθώς πρόκειται για το «Αράπ Τζαμί», ονομασία που συναντούμε στην εργασία των ομάδων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης του 3ου και 2ου Γυμνασίου Δράμας. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειώσουμε πως το εν λόγω τζαμί ονομαζόταν και kanli – cami, δηλαδή το τέμενος του αίματος, καθώς εκεί οι τούρκοι τελούσαν το έθιμο της περιτομής. Το Αράπ Τζαμί χτίστηκε κατά τα έτη 1850-1875 επί Απτουλαζήζ και αποτελούσε ένα από τα είκοσι εννιά τζαμιά του τέλους της τουρκοκρατίας. Σύμφωνα με τον τούρκο ιστορικό Eyverdi, το Αράπ Τζαμί βρισκόταν στον Μαχαλά του Ντερβίς Μπαλή, απέναντι από τα τουρκικά κτήρια διοίκησης. Το τζαμί ήταν περιουσία του “βακουφικού”, δηλαδή υπαγόταν στα ιερά κτήματα της μουσουλμανικής ιδιοκτησίας. Σύμφωνα με πληροφορίες, στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν το Αράπ Τζαμί έπαψε να λειτουργεί ως λατρευτικός χώρος, χρησιμοποιήθηκε ως χαμάμ. Ωστόσο, δεν βρέθηκαν στο κτήριο ούτε βρύσες ούτε οι κατάλληλοι χώροι που να επιβεβαιώνουν τη λειτουργία του ως χώρο χαμάμ. Το 1922 πωλήθηκε σε ιδιώτες και λειτούργησε ως χοροδιδασκαλείο. Κατά την περίοδο της βουλγαρικής κατοχής, το τζαμί παραβιάστηκε και λεηλατήθηκε από τους κατακτητές. Μετά την απελευθέρωση της Δράμας, στο τζαμί στεγάστηκε το Ωδείο της πόλης. Στην πορεία των ετών, το Αράπ Τζαμί μεταβιβάστηκε με πωλητήριο στην ιδιοκτησία διαφόρων ιδιωτών, με τελευταίο τον πολιτικό μηχανικό κ. Χρήστο Καλογήρου. Το Αράπ Τζαμί, λόγω της αρχιτεκτονικής του ιδιομορφίας, χαρακτηρίστηκε το 1977 ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Ο Φορέας προστασίας του είναι η 12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Καβάλας. Το 2001 το Αράπ Τζαμί περιήλθε στη δικαιοδοσία του Δήμου Δράμας για να μετατραπεί σε πολιτιστικό κέντρο. Το Αράπ Τζαμί ανήκει στον μονότρουλο τύπο με υπερώο προς τα εμπρός. Η αρχιτεκτονική μορφή του το κατατάσσει στην τρίτη περίοδο της Οθωμανικής Αρχιτεκτονικής (1730-1876). Πρόκειται για λιθόκτιστο κτήριο ορθογώνιου σχήματος, το οποίο στεγάζει οκτάπλευρος τρούλος. Ο τρούλος του κτηρίου καλύπτεται με κεραμίδια βυζαντινού τύπου. Μπροστά από την κυρίως όψη του τζαμιού συναντούμε τη στοά, τον τόπο της τελευταίας συνάθροισης. Αυτή η στοά αφενός αποτελούσε προστέγασμα για το τζαμί, αφετέρου λειτουργούσε κι ως ο χώρος, όπου μπορούσαν να προσευχηθούν οι αργοπορημένοι και όσοι πιστοί δε χωρούσαν στο εσωτερικό του τζαμιού όταν αυτό γέμιζε. Μια δίφυλλη πόρτα μας οδηγεί στον εσωτερικό χώρο του τεμένους. Στο κυρίως κτήριο βρίσκεται ο χώρος με το υπερώο, ο οποίος μας οδηγεί προς το μιναρέ. Μια εσωτερική κυκλική σκάλα – χτισμένη από πέτρα και τούβλο – οδηγεί στον εξώστη του μιναρέ. Από το μιναρέ καλούσε ο μουεζίνης τους πιστούς στην ομαδική προσευχή. Στον τοίχο της νοτιοανατολικής πλευράς του τζαμιού υπάρχει μια μικρή κόγχη, το λεγόμενο μιχράμπ, το οποίο “κοιτά” προς την κατεύθυνση της Μέκκας. Στο μιχράμπ στεκόταν ο ιμάμης και από εκεί συντόνιζε την προσευχή των πιστών. Όσον αφορά τον εσωτερικό διάκοσμο του τζαμιού, αυτός αποτελείται κυρίως από τοιχογραφίες, τις οποίες συναντούμε στους εσωτερικούς τοίχους, καθώς επίσης και στην εξωτερική πλευρά της εισόδου του. Σήμερα δεν διασώζονται όλες οι τοιχογραφίες, καθώς πολλές από αυτές έχουν υποστεί αλλοίωση ή έχουν καταστραφεί τελείως.

Εσκί Τζαμί

Η ανέγερση του Εσκί Τζαμί, σύμφωνα με τους ιστορικούς, υπολογίζεται στα τέλη του 17ου αιώνα, γιατί από τότε η πόλη της Δράμας άρχισε να επεκτείνεται έξω από τα βυζαντινά τείχη, από τα οποία ένα μέρος τους σώζεται σήμερα. Στη διάρκεια της δεύτερης βουλγαρικής κατοχής (1916 – 1918), οι Βούλγαροι γκρέμισαν το μιναρέ και μετέτρεψαν το τζαμί σε εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών και την άφιξη προσφύγων στη Δράμα, ένας ιερέας, πρόσφυγας από τη Ρωσία, ο Ευστάθιος Κυριακίδης, κατέβασε με δική του πρωτοβουλία την ημισέληνο από τον τρούλο του τζαμιού και τοποθέτησε στη θέση της ένα σταυρό. Πρόσθεσε επίσης και μια καμπάνα. Την άλλη μέρα τέλεσε μέσα στο τζαμί την ακολουθία του όρθρου και έτσι το δέσμευσε για να χρησιμοποιηθεί ως εκκλησία, την οποία ο ίδιος αφιέρωσε στον Άγιο Νικόλαο. Γι’ αυτό δε χρησιμοποιήθηκε τότε ως κατάλυμα από πρόσφυγες, όπως έγινε με άλλα τζαμιά.

Το 1926 ο ναός περιήλθε στη Δ.Α.Π. ως ανταλλάξιμο κτίσμα του τουρκικού δημοσίου και το 1956 μεταβιβάστηκε στη Μητρόπολη Δράμας. Το 1958 παραχωρήθηκε στο ναό, μέσω της Δ.Α.Π. οικόπεδο της τέως μουσουλμανικής βακούφικης ιδιοκτησίας 528 τ.μ. Το 1960 άρχισαν να γίνονται στο ναό μετατροπές, προκειμένου να εξαλειφθούν τα χαρακτηριστικά της μουσουλμανικής αρχιτεκτονικής και ειδικά τα οξυκόρυφα τόξα των παραθύρων. Ακολούθησε η προσθήκη των δύο κωδωνοστασίων το 1967 και της κόγχης του ιερού το 1970. Το 1991 ο ναός ανακαινίστηκε, αγιογραφήθηκε και απέκτησε τη σημερινή του μορφή. Ωστόσο η προσθήκη της αίθουσας τελετών και των καταστημάτων το έτος 1995 περιόρισε δραματικά το ζωτικό χώρο του μνημείου.

Κουρσουνλού Τζαμί

Ξεχασμένο στη λήθη του χρόνου, στο κέντρο της Δράμας και στη συμβολή των οδών Αγαμέμνονος και Άρμεν, σώζεται μέρος του μουσουλμανικού τέμενος, το οποίο χρησίμευε ως χώρος έκδοσης της Δραμινής εφημερίδας «Θάρρος» μέχρι την 1η Νοεμβρίου 1981, οπότε διακόπηκε οριστικά η έκδοση. Τα υπολείμματα της βάσης ενός μιναρέ στη ΝΔ πλευρά, η ύπαρξη μιχράμπ στο εσωτερικό της νότιας πλευράς του, ο νότιος προσανατολισμός του κτίσματος καθώς και η αναφορά του ως «οικοπέδου που ανήκει στο βακούφι» σε ελληνική πωλητήρια πράξη του 1928 το ταυτίζουν με τζαμί.

Πρόκειται για το λεγόμενο Κουρσουνλού Τζαμί (αλλού αναφέρεται και ως Σαδριβάν Τζαμί), που βρισκόταν στη συνοικία Ντεμπόι. Οι περιηγητές που επισκέφθηκαν κατά καιρούς την πόλη δεν το αναφέρουν. Φαίνεται πως ήταν ένα συνοικιακό τζαμί, μικρής σημασίας για την εποχή. Σήμερα έχει ανακαταληφθεί και κανείς δεν ενδιαφέρεται για τη συντήρηση και διάσωση ενός ιστορικής αξίας οικοδομήματος.

Η αρχιτεκτονική του 
Το κτίσμα αποτελείται από δυο χώρους, ένα κύριο με διαστάσεις 10,85, 12,05 μ. και ένα δεύτερο, που αντιστοιχεί στη σκεπαστή στοά του τζαμιού, με διαστάσεις 10,85 x 5,75 μ. Παλαιότερα είχε στέγη, πιθανόν τρουλοσκεπή, η οποία είχε επένδυση από φύλλα μολύβδου, όπως φανερώνει και η ονομασία του, (Κουρσουνλού=μολυβδοσκέπαστο).  Στο κέντρο της βόρειας πλευράς του και πάνω από το μαρμάρινο υπέρθυρο της εισόδου προς τον κύριο χώρο, βρίσκεται εντοιχισμένη η κτητορική επιγραφή του. Είναι ένα ορθογώνιο ανάγλυφο που στις δυο άκρες του κοσμείται με ανάγλυφα φυτικά μοτίβα ισλαμικής τεχνοτροπίας.

Στο μέσο του υπάρχει αραβογράμματη κουφική επιγραφή, με λέξεις παρμένες από την τουρκική και την αραβική γλώσσα. Διακρίνεται από κάποια τάση αρχαιοπρέπειας τόσο στην επιλογή των λέξεων, όσο και στην επιλογή της φυτικής διακόσμησης. Το κείμενό της κατανέμεται σε τρεις στήλες που η κάθε μια αποτελείται από έξι ορθογώνια διάχωρα.
Από την επιγραφή αποδεικνύεται ότι το Κουρσουνλού Τζαμί ήταν:
α) ένα τυπικό τζαμί με στοά και αυλή,
β) ανακαινίστηκε το αργότερο ως το 1807,
γ) χορηγός της ανακαίνισης ήταν ο Μεχμέτ Χαλίλ Αγά και
δ) την χρονική αυτή στιγμή παραχωρήθηκε σε κάποιο άλλο μουσουλμανικό τέμενος.

Δείτε επίσης